Maatschappelijke context

1. ontwikkeling van Twente als kennisintensieve regio, met overdracht en toepassing van geavanceerde technologie.
2. een wervend vestigingsklimaat, om bedrijven aan te trekken die werkgelegenheid bieden waarmee we ook de hier opgeleiden kunnen vasthouden.

Geografische context

We kunnen de geografische aspecten van onze opgave toelichten aan de hand van de bijgaande kaart, fig.1.

Beschrijving van het gebied

Dwars door Lonneker Land loopt de Oldenzaalse/Enschedese stuwwal, voornamelijk bestaande uit slecht doorlatende keileem en klei, met aflopende beken in westelijke en oostelijke richting. De wat eentonige bodemstructuur doet niet vermoeden dat deze beken, samen met het menselijk handelen in de loop der eeuwen, geleid hebben tot een zeer afwisselend gebied met kleinschalig landschap.

De afgelopen eeuw, met zijn industrialisatie, verstedelijking en bijna explosieve groei van de bevolking heeft weliswaar op vele plaatsen het aanzien van het land drastisch veranderd, in het bovengenoemde gebied is de streek echt buitengebied gebleven, met zijn landbouw, natuur en stilte.

De veranderingen zijn dankzij opgravingen, oude archieven en kaarten goed na te gaan en het is te begrijpen waarom het relatief kleine gebied zo'n grote verscheidenheid aan landschap heeft. Elk stuk heeft zijn eigen verhaal dat in het landschap is af te lezen.

In middeleeuwse archieven worden reeds talrijke erven rondom de Roolvinkes en de Linderes genoemd. Ook de eerdgronden laten zien dat hier reeds in de oudheid landbouw bedreven werd. Het resulteerde in het bekende kampen- en essenlandschap.

Fig 2. De kenmerkende gebieden van het midden en westen van Lonneker Land

Naar het noorden gaande komen we op de Lonnekerberg. Hier geen humus en dus geen landbouw, maar van oudsher heide, waar de boeren plaggen staken om hun velden te bemesten. Mede om deze gemeenschappelijke 'woeste gronden' te beheren, dwz. begrazing en houtkap te beperken, werden de marken gesticht. Toen de marken in het midden van de 19e eeuw werden opgeheven en de gronden te koop werden aangeboden, kocht een van de textielfabrikanten het gebied op de Lonnekerberg en begon met innovatieve bosbouw. Van overzee werden nieuwe soorten uitgeprobeerd. Het beleid van de huidige eigenaar, Landschap Overijssel, is niet langer gericht op productiebos, maar op variëteit.

In het noorden vinden we het Holthuis, oorspronkelijk een wat eenzame middeleeuwse boerderij, met eigen kampen (kleine essen), omringd door vaak drassige heidevelden. Door het landgoed slingert zich een beek. Grenzend aan Oldenzaal zien we hier een stukje mini-Twente, waarin veel van de karakteristieke kenmerken zijn te vinden. Langs het landgoed loopt de Oude Postweg, in de late middeleeuwen de grootste verkeersader van Twente.

Ook ten westen van het huidige vliegveld lagen enkele verspreide boerderijen aan of in de nabijheid van de vele beken in het gebied, allen omringd door uitgebreide heidevelden. Het is daar dat na de afschaffing van de marken vele textielfabrikanten de landgoederen vestigden die het oostelijk deel van de voormalige marke Groot Driene zijn karakter gaven. Het westelijk deel van deze marke maakt nu deel uit van het stedelijk Hengelo. Veel landgoederen zijn in particuliere handen, andere zijn in eigendom van Landschap Overijssel. Samen met het vliegveld zetten zij nadrukkelijk hun stempel op Lonneker Land.

Het gebied is een uitloper van het Nationale Landschap N.O.-Twente en valt grotendeels onder de EHS, de Ecologische Hoofdstructuur.

Samenhang stad en platteland/ Netwerkstad en Lonneker Land

Daarom heeft een stad niet alleen behoefte aan een compact centrum met cultuur, hoogwaardige winkels en horeca, maar ook aan een buitengebied dat natuur en landschap in zijn meest zuivere vorm toegankelijk en beleefbaar maakt en dat op zo'n kort mogelijke afstand. Hierbij mag vermenging van functies  niet leiden tot verrommeling.

Onze netwerksteden spannen zich in om het cultureel niveau op een hoger plan te brengen. Niet in de laatste plaats worden zij gedreven door de wens het vestigingsklimaat zo aantrekkelijk mogelijk te maken. Lonneker Land beseft dat een hoogwaardig cultuurklimaat nodig is, maar niet voldoende. Natuurbeleving in hoogwaardig landschap levert bijdragen die al even essentieel zijn voor de gezondheid van brede lagen van de bevolking.
Deze overtuiging is niet nieuw of origineel. Vele, zo niet alle, rapporten over het buitengebied 'in de rook van de stad' stellen hetzelfde, vaak ondersteund met kwantitatieve argumenten. Wij, van Lonneker Land, gaan de uitdaging aan om deze gedachten om te zetten in een realiteit.

Daarbij gaan we uit van de visie dat de stad, met zijn centrum, woonwijken en bedrijfsterreinen, én het buitengebied, met zijn boerenerven en landgoederen, zijn landerijen en natuurgebieden, elkaar nodig hebben en gezamenlijk de verantwoordelijkheid -en financiering- dragen. De stedelingen zullen deze verantwoordelijkheid voor het buitengebied slechts willen dragen als zij, gevoed door kennis van het verleden en inzicht in de natuurlijke processen, zich er nauw bij betrokken voelen.

Daarom is toegankelijkheid in fysieke zin door middel van wandel- en fietspaden noodzakelijk. Om het landschap te begrijpen is historische kennis van het ontwikkelingsproces al even onmisbaar.

Overwegingen met betrekking tot welvaart, welzijn, natuur en landschap

Welvaart, werk: bedrijventerreinen, innovatie, horeca en toerisme
De basis voor welvaart is werkgelegenheid. Belangrijke ingrediënten hiervoor zijn geschoolde arbeid, tot investeren bereide ondernemers, bedrijfsterreinen, wegennet etc. De relatief hoge werkloosheid in Enschede maakt het nodig het industriële karakter van Twente te versterken.
De belangrijkste bijdrage die het vliegveld hieraan kan leveren is ruimte, bijna onbeperkte ruimte.
Indien Netwerkstad behoefte had aan deze ruimte, zou hiermede een essentieel probleem opgelost zijn. Die behoefte is er in kwantitatieve zin echter niet en gezien de demografische ontwikkelingen zal die ook niet komen.
Dam, F. van, C. de Groot en F. Verwest (2006), Krimp en Ruimte. Bevolkingsafname, ruimtelijke gevolgen en beleid. Rotterdam/Den Haag: NAi Uitgevers/Ruimtelijk Planbureau.
Toch worden nieuwe industrieterreinen buiten de stad en bij voorkeur langs verbindingswegen aangelegd. Eigenlijk waren deze nieuwe terreinen bedoeld om nieuwe industrie te lokken. Recent onderzoek heeft echter laten zien dat de nieuwe bedrijventerreinen hoofdzakelijk bevolkt worden door bedrijven die uit de stad wegtrekken en dat Netwerkstad in zijn eigen vijver vist.
Auteurs, waaronder wethouder Helder, hebben aandacht gevraagd voor het feit dat de krimp van de beroepsbevolking, waarvan in enkele jaren sprake zal zijn in Twente, het probleem vergroot. Zij schrijven:
"Door de dalende bevolking zullen gemeenten en regio's onderling concurreren om inwoners vast te houden en nieuwe inwoners aan te trekken. De eerste reflex is om te investeren in nieuwe nóg aantrekkelijkere woonlocaties, nieuwe bedrijventerreinen en grootschalige infrastructurele projecten. Maar binnen een bevolkingsscenario van krimp, kunnen dit zinloze investeringen blijken en daarmee leiden tot potentiële kapitaalvernietiging." 
(Eric Helder, Gerard Schouw en Peter Hovens, Financiëel Dagblad van vrijdag 12 jan. '07).

Met nog volop ruimte op het Regionale Bedrijven Terrein en voldoende ruimte op andere bedrijventerreinen in de Netwerkstad is er dus kwantitatief geen behoefte aan dit ruimtelijk geïsoleerd gebied. Zonder vliegveld is er ook in kwalitatief opzicht geen behoefte. Innovatieve industrieën met behoefte aan 'high tech' methoden kunnen op of dicht bij het daarvoor gestichte kennispark terecht.

Met een groen hart in Lonneker Land ontstaat er een uitgelezen gebied voor recreatie en toerisme.
Waar het Hulsbeek tussen Oldenzaal en Hengelo grootschalige recreatie levert net over de noordgrens van Lonneker Land, is gespreide, kleinschalige recreatie en toerisme passend bij het gebied.

Welzijn: wonen, natuurbeleving, landschapsbeleving, gezondheid

Wonen
In onze maatschappij bestaat de wens om op ruime kavels in het groen te kunnen wonen. Nieuwe woonwijken in Enschede komen daaraan tegemoet. Wij gaan er vanuit dat gespreid wonen in het buitengebied versnipperend werkt en natuurbeleving schaadt. Onze plannen bieden die mogelijkheid dan ook niet. Wel zal het Zuidkamp deel gaan uitmaken van de woonwijk Vaneker.
Met onderhoud van het landschap als toekomstig knellend probleem, zien we in de stichting van nieuwe landgoederen, grotendeels toegankelijk voor het publiek, een tweede mogelijkheid voor ruim wonen in het groen.

Voortbestaan van de landbouw
Ondanks het feit dat hier sprake is van buitengebied bij uitstek, kent Lonneker Land veel van de gebruikelijke bedreigingen van het platteland niet. Er is geen sprake van leegloop van de dorpen. Hoewel het dorp Lonneker zichzelf terecht ziet als een geografische en culturele entiteit is er geen sprake van verschraling; daarvoor zijn de grote steden te nabij. Maar andere dreigingen  doen zich in volle omvang voor:
Economische ontwikkelingen, w.o. afbouw van subsidies, maken voortzetting van de landbouw in zijn huidige vorm en omvang steeds moeilijker. Zowel vanuit het oogpunt van behoud van het kleinschalige landschap als van getuigen van de historische ontwikkeling, hechten wij sterk aan het voortbestaan van de huidige boerenerven. Twee oplossingen doen zich voor:
-   uitbreiding van de omvang van het bedrijf, en/of
-   verbreding van de activiteiten. 
Een aantal mogelijkheden voor het laatste dienen zich aan: groene, blauwe en gele (recreatie) diensten, zorg voor gehandicapten en ouderen. De nabijheid van de stad levert extra mogelijke vormen.

Vaak wordt over het hoofd gezien dat de ontwikkeling van het huidige landschap nauw verbonden was aan de agrarische activiteiten. Met het wegvallen van die activiteiten komt het onderhoud van het landschap onder druk te staan. Alternatieven voor de landbouw dienen een positieve bijdrage aan het landschap en natuurbeleving te bieden.

Landgoederen
Zoals hierboven beschreven, bestaat Lonneker Land voor een groot deel uit landgoederen, boerenerven en natuurgebieden van  Landschap Overijssel en Natuurmonumenten. Omdat het grootste deel van het plangebied vrij toegankelijk is voor de recreërende burger, heeft het in hoge mate het karakter van een collectief goed. De markteconomie functioneert niet goed in een dergelijke context en nieuwe 'economische dragers' dragen niet noodzakelijkerwijs bij aan de oplossing van de noden van het gebied, te weten: onderhoud van het landschap, bevordering van recreatie en toerisme. Voorgestelde ontwikkelingen moeten dan ook altijd beoordeeld worden op basis van hun bijdragen tot de functie die het gebied heeft.

Natuurbeleving
Naar de voorkeuren van 'het publiek' met betrekking tot natuurbeleving is in de afgelopen veertig jaar regelmatig onderzoek gedaan ("Investeren in het Nederlandse Landschap, Opbrengst: geluk en euro's"; samenstellers: LNV – P.J. Braaksma en A.E. Bos; met bijdragen van: Milieu- Natuurplanbureau,Sociaal en Cultureel Planbureau,Ruimtelijk Planbureau).

Van visie tot beleid
Het bovenstaande heeft voldoende duidelijk gemaakt dat wij het vliegveld, het groene gebied erom heen en de omringende steden van Netwerkstad als één geheel beschouwen, organisch verstrengeld en onderling afhankelijk. We kunnen binnen dit gebied dan ook niet spreken over economische dragers van een bepaald geografisch deel, net zo min als we vergen dat elk deel natuurbeleving moet verschaffen. Wel stellen we dat elk deelgebied een maatschappelijke functie heeft.

Fig 3. Ruimtelijke ontwikkelingen in het gebied van Lonneker Land en Netwerkstad.

We zien in fig. 3. dat Netwerkstad er goed in geslaagd is de verschillende functies te scheiden en daarmee versnippering te voorkomen. Lonneker Land is het gemeenschappelijke uitloopgebied voor Oldenzaal, Hengelo en Enschede. Laatst genoemde gemeente heeft zich een eervolle vijfde plaats verworven als grote gemeente met uitstekende toegankelijkheid van zijn buitengebied.

We zien de clustering van nieuwe bedrijventerreinen aan de A35 en de nieuwe woongebieden ten noorden van Hengelo en ten oosten van Enschede. Grenzend aan Enschede, deels op het terrein van de Universiteit Twente, vinden we het in ontwikkeling zijnde Kennispark.

Het vliegveld bevindt zich in het midden van Lonneker Land; een ruim 400 ha groot gebied met enkele plukjes bebouwing (minder dan 5%), de rest grasland, bos en heide. Het sluit daarmee goed aan bij de rest van Lonneker Land. Deze kaart geeft helder de natuurlijke rol voor Lonneker Land aan: natuurbeleving en recreatie voor de burgers van Netwerkstad. Deze rol wordt versterkt door de perfecte aansluiting bij het Nationaal Landschap NO-Twente (zie ook figuur 1).

Voorstel
Wij stellen voor het vrijkomende vliegveld dezelfde bestemming te geven als het omsluitende Lonneker Land: natuurgebied, particuliere landgoederen en agrarische bedrijvigheid, met een ruime mogelijkheid voor recreatie.

Aan de indeling moet een zorgvuldige analyse van de natuurwaarden en ecologische mogelijkheden voorafgaan.

De hier voorgestelde bestemming sluit goed aan bij wat in de Nota Ruimte van de overheid wordt gesteld: "Militaire terreinen die zijn gelegen in de begrensde Ecologische Hoofdstructuur, de Vogel- en Habitatrichtlijngebieden of natuurbeschermingswetgebieden en die door Defensie worden afgestoten, krijgen bij voorkeur de bestemming natuurgebied" (Nota Ruimte 2004, pag. 43).

Enkele suggesties voor verdere invulling

Recreatie en toerisme
In het voorgaande hebben wij aandacht gevraagd voor recreatie in Lonneker Land. Daarbij gaat het om die recreatie die past in een contramal van een stedelijk gebied, d.w.z. extensieve recreatie in een gebied gekenmerkt door stilte. Natuurbeleving maakt een aanzienlijk deel uit van het gebodene. Maar meer is nodig: beleving van natuur en landschap neemt toe met de kennis van datgene dat ervaren wordt. Deze kennis omvat uiteraard biologie, maar ook bodemkunde en de historie van de wijze waarop ons gebied in de loop der eeuwen zijn huidige vorm gevonden heeft. Dit vergt informatie- en educatiecentra, -zuilen of -borden, in te richten in samenwerking met het nieuwe museum Twentse Welle, het museum waarin zowel het huidige Natuurmuseum, het Janninkmuseum, de Oudheidkamer Twente, als het Van Deinse Instituut is opgegaan. Daarmee is het complementair aan de recreatie die geboden wordt in het Hulsbeek, grenzend aan de noordkant van Lonneker Land.

Recreatieve/educatieve mogelijkheden zijn bijv.:
Een hippisch centrum, sport- en waterfaciliteiten, horeca, ateliers, een infocentrum (in samenwerking met het museum Twentse Welle en Natura Docet).
Op één der voorgestelde locaties voor recreatie staan nu nog grote hallen. Gedacht wordt aan indoorsport. Ook het zweefvliegen, kan stevig bijdragen aan recreatie.

Cultuur in het landschap
In 2003 is voor Vitens en Waterschap Regge en Dinkel door de Esselink Stichting een project voorgesteld genaamd Waterlandgoed Enschede. In dit project werd voorgesteld op de locatie van het waterwingebied van Vitens aan de Weerseloseweg een recreatief park in te richten, met als hoofdzaak een bijzondere tuin waar het draait om water, objecten daarin of daaromheen en om het plezier dat de bezoeker daarvan kan hebben.
Op een congres daarover werd lovend gesproken van het Versailles van Enschede met monumentale waterbekkens, kunstwerken en nadrukkelijk geaccentueerde pompmechanismen.
Nu de Vitens-situatie hier onzeker is geworden na de affaires van kanaalverontreiniging en terrorisme, pleiten Groen Beraad en de Stichting Lonneker Land ervoor om het waterwingebied zoveel mogelijk te behouden en in te richten als een recreatief waterlandgoed en monumentale kunst (genoemd in Landinrichting Enschede-Noord en tot nu toe in Noord alleen aanwezig op de UT campus) met nadruk te incorporeren.
 
Gele diensten
Behalve met de reeds genoemde groene en blauwe diensten kan verbreding van boerenbedrijven (zo mogelijk te vestigen op het terrein van het vliegveld) plaats vinden door middel van activiteiten op het vlak van recreatie en toerisme:

"agro-horeca"('aanleg'-plaatsen voor de wandelende en fietsende recreant), verkoop van lokale producten etc.
In deze categorie vallen ook kampeerboerderijen, "bed- en breakfast"; arrangementen en natuurkampeerterreinen op landgoederen. Verdergaand zijn faciliteiten voor sport en spel: bijvoorbeeld "boerderijgolf"; en maneges. Stawel heeft de huidige belangstelling bij de boeren geïnventariseerd, waaruit bleek dat die er is.

Retentie
In samenwerking met het Waterschap Regge en Dinkel en Landschap Overijssel kan een gedeelte van het vliegveld benut worden voor waterretentie en het meer zichtbaar maken van de oude beeklopen.